تبلیغات
~~ وبلاگ شخصی عباس باوری ~~ - دانشنامه نویسی

~~ وبلاگ شخصی عباس باوری ~~

دانشنامه نویسی: چاهی بدون آب اما نان آور

جعفریان، رسول - به مناسبت هفته پژوهش نگاهی داریم به جریان دانشنامه نویسی که در دهه اخیر توسعه زیادی یافته است.

این روزها که هفته پژوهش است، یکبار دیگر به آنچه در باره پژوهش و دشواری های آن گفته شده و می شود باید مرور کرد. حدس بنده آن است که مهم ترین پدیده در امر پژوهش در حوزه علوم انسانی، پدیده دانشنامه نویسی است که تقریبا از چند سال پس از انقلاب آغاز شد. دانشنامه جهان اسلام که ادامه کار پیش از انقلاب بود و از حرف باء شروع شد و دایره المعارف بزرگ اسلامی به ریاست آقای بجنوردی نخستین آنها بودند. از آن زمان تاکنون دهها بلکه صدها دانشنامه در حوزه های مختلف علوم و فنون طراحی شده و به خصوص در دهه گذشته انواع و اقسام دانشنامه ها پایه گذاری شده است. یکی از رؤسای این حوزه که مسوولیت یک دانشنامه مهم و چند لغت نامه را بر عهده دارد در مجلسی فرمودند که بیش از 200 دانشنامه در کشور در حال نگارش است.
دانشنامه چیست و ویژگیهای آن چگونه است؟
از نگاهی خاص، این پرسش اهمیتی ندارد، بلکه آنچه اهمیت دارد این است که دانشنامه ها در کشور ما تبدیل به چاه بی ته شده است که اگر آب ندارد، برای عده زیادی نان دارد. هرچند باید گفت همین نان، در این روزها، برای شماری از پژوهشگرانی که هیچ پناهی جز همین دانشنامه ها ندارند، به خصوص کسانی که در دانشگاه یا ادارات دیگر راهی ندارند و حقوقی ثابت نه، بسیار مغتنم است. یعنی اگر دانشنامه ای در نمی آید لااقل در حد کمیته امداد برای پژوهشگران انجام وظیفه می کند. بی انصافی نکنیم، بی خاصیت بی خاصیت هم نیست، اما مشکل پژوهش و نوآوری را برای ما حل نمی کند. بخشی از فایده آن هم جبران بی توجهی دانشگاه ها به امر پژوهش است که باید سرجای خود به آن پرداخت.
در باره این دانشنامه های با این خصوصیت، باید گفت (شاید) بیشترین بودجه های پژوهشی به آنها تعلق گرفته و کمترین نتیجه حاصل شده است. خواهید پرسید چگونه؟‌
پاسخ را از جمع بندی این دانشنامه ها بگیرید که تاکنون به جز یکی دو مورد، هیچ کدام به انجام که نرسیده هیچ بیشتر از آن از حرف الف و باء هم تجاوز نکرده و حداکثر یا یک سوم و نیمه رفته است.
در باره لغتنامه دهخدا که خودش نوعی دایره المعارف است، و همین طور فرهنگ مصاحب باید خدا را شاکر بود که به اتمام رسیده و دست کم در مواردی می تواند به کمک آدمی بیاید. به جز آن دو که مربوط به قبل از انقلاب بود، در دهه اخیر دانشنامه جهان گستر توسط بخش خصوصی به انجام رسید که آن هم از سوی برادران در کیهان هدف تیر بلا قرار گرفت.
اما به جز اینها کدام دایره المعارف و دانشنامه کوچک و بزرگ به انجام رسیده است؟ آیا کسی در باره علت این امر تأملی کرده است؟
پیش از رسیدن به این نکته باید گفت، گسترش دانشنامه نویسی با توجه به راه اشتباهی که در این کار در پیش گرفته شده است، نه تنها نشانه پیشرفت نیست که به احتمال نشانه نوعی انحطاط است. انحطاط از این بابت که به جای تحقیق و تأمل جدی، همه پژوهشگران مربوطه سرگرم گردآوری مطلب در باره یک مدخل ـ که اغلب در حوزه تخصصی آنان هم نیست ـ شده و غالبا با سر هم بندی مطالبی فراهم می آورند. بنگرید که گاهی یک نویسنده چند مدخل مختلف و متفاوت و مربوط به حوزه های مختلف نوشته و البته همه هم مفید ا ست!
اما این که چرا این کارها را به انجام نرسیده و ما اکنون حتی یک دایره المعارف اسلامی کامل (البته مقصود نسخه بومی است و الا فرنگی ها که سالهاست دارند و بارها تجدید نظر هم کرده اند) در اختیار نداریم؟‌ یک دانشنامه ایران شناسی در اختیار نداریم؟
یک پاسخ برای آن این است که کار دانشنامه نویسی تعریف علمی ندارد. دانشنامه از نظر اینان، گاه مقوله ای پژوهشی است و به همین دلیل سالها به نگارش چند مدخل می پردازند و گاه چنان گردآوری بی خاصیت است که اساسا ارزشی جز یک جمع بندی ندارد. هرچند ممکن است همین روش دوم را برای دانشنامه پسندید و کار را زود سروسامان داد و وقت پژوهشگران را برای نگارش مقالات علمی و پژوهشی گذاشت.
این است که نویسنده این
 سطور گسترش دانشنامه نویسی را نوعی بیماری پژوهشی و کاری بی خاصیت می داند و لزوم تجدید نظر در آن را توصیه می کند.
از همه اینها که بگذریم، عجالت از ویکی پدیای فارسی که مداخل آن گاه بارها و بارها ضعیف تر از برخی از این دایره المعارف هاست، بیشتر استفاده می شود و این هم یعنی این که موتور ما دیر روشن می شود وقتی هم روشن می شود کند می رود و دیگران از ما جلو می افتند.
عجالتا توصیه آن است که یک دایره المعارف عمومی و جامع اسلام شناسی و ایرانشناسی که برای سن و سال ما به اتمام
  و نتیجه برسد و البته به روز هم باشد تهیه کنید تا نسل ما از آن بهره ببرد، و باقی آنها بماند برای نسلهای بعد.

 

منبع:

http://www.khabaronline.ir/detail/189839

[ یکشنبه 27 آذر 1390 ] [ 11:28 ق.ظ ] [ عباس باوری ]

[ نظرات() ]


مجله اینترنتی دانستنی ها ، عکس عاشقانه جدید ، اس ام اس های عاشقانه