تبلیغات
~~ وبلاگ شخصی عباس باوری ~~ - بازتاب " یلدا " در ادب فارسی ( بخش دوم مقاله)

~~ وبلاگ شخصی عباس باوری ~~

 

نمونه اشعار در باره یلدا

اینک در ادامه نوشته خود نمونه هایی از انعکاس این شب را در نظم و نثر فارسی کنکاش می کنیم  و خواهیم دید که  خلاف خیل عظیم بدگویان یلدا،  شاعران مجیز گوی یلدای اسطوره ای اندکند. 

اگر چه گاهی در شعر گویندگان روی و عارض و چهره یار به خورشید و روز،   و بلندی و سیاهی زلف و گیسوی معشوقه و شاهد، از حیث زیبایی بدین شب تشبیه شده است :

گفتمش با عارضت زلفت تناسب از چه یافت

گفت ماه روشن است این و شب یلداست آن

                                          (خوسفی)

ای لعل لبت به دلنوازی مشهور

وی روی خوشت به ترکتازی مشهور

با زلف تو قصه‌ای ست ما را مشکل          

همچون شب یلدا به درازی مشهور 

                                          (عبید زاکانی)

همتم نسبت زلفش به شب یلدا کرد

بیش از آن است ولی همت من کوتاه است

                                         (عطار شیرازی)

روی تو به مه ماند و دندان به ثریا

زلفت به شب یلدا عارض به دو پیکر

                                         (لامعی گرگانی )

شگفت نیست اگر داده ای عنان خرد

به روی خوش و طرّه شب یلدا

                                         (مجیر بیلقانی)

 عین سوداست خال هندویت

شب یلداست تاری از مویت

                                          (نثاری تونی)

 رویت ز جنّت آیه ای، مویت ز شب پیرایه ای

هر صبح رویت سایه ای   از شام یلدا ریخته

 یا:                                      

قصه ی گیسوی لعبتـــان طرازی

از شب یلدا فزوده شد به درازی

                                        (ادیب الممالک) 

چو مشک ناب معطر، چو زلف خوبان جعد

به روی روز درآورده چون شب یلـــــــــــدا

                                        (عماد الدین نسیمی)  

 چون از خم زلف چهره بنمایی

خورشید بر آید از شب یلدا

 یا:                                   

زلفش به چهره چون شب یلدا بر آفتاب

یا عکس پر زاغ بر اوراق یاسمین

 

 

  یا:                                 

بر من و یاران شب یلدا گذشت

بس که ز زلف تو سخن رفت دوش

 یا:                               

بس درازستی ای شب یلدا

لیک با زلف دوست کوتاهی

                                         (قاآنی)

روز رویش چو برانداخت نقاب شب زلف

گفتی از روز قیامت شب یلدا برخاست

                                      (سعدی)

و گاه با تمسک به صنعت غلو از این که سال،  یک شب یلدا دارد؛  لیکن ماه روی یار ، دو شب یلدا (دو گیسو)، اظهار شگفتی کرده اند:

هست در سالی شبی ایام را یلدا  ولیک

کس نشان ندهد که ماهی را دو شب یلدا بود

                                     (خواجوی کرمانی)

 در سال اگر شبی است یلدا

در یک مه آن صنم دو یلداست

                                    (رضاقلیخان هدایت)

و یا  گاهی شاعر از بیان ارتباط مستقیم یلدا  با حضرت عیسی (ع) و همزمانی شب یلدا و زایش مسیح سخن گفته است. شادروان دکتر قاسم غنی در یاد داشت های خود در حواشی دیوان حافظ ، با بیان این نکته که یلدا به معنی "شب تولد مسیح" است ، با لحنی انتقادی  گوید: "... شعرا این معنی اصلی لغت را که شب تولد مسیح باشد  به کلی فراموش کرده اند و به معنی مطلق شب دراز گرفته اند .

به صاحب دولتی پیوند اگر نامی همی جویی

که از یک چاکری عیسی چنان معروف شد یلدا

                                   (سنائی)

 در غندی تو خواص دم عیسی

در طره توقیع تو صبح شب یلدا

 یا :                                           

 سخنم بلند نام از نظر تو گشت و شاید

که درازعمری از نام مسیح یافت یلدا

                                  (سیف اسفرنگی)

ز انوار ریاحین باغ و بستان گشته سر تا سر

منور  چون عبادتگاه رهبانان شب یلدا

                                  ( رشید الدین و طواط )

  به ظلمت شب یلدای عیسی مریم

به حرمت ید بیضای موسی عمران

                                 (جمال الدین عبدالرزاق)

 "...و چون خورشید عالم آرای ظل الله سر از مطلع خویش برآرد چراغ درویشان نور ندهد و عیسی روح الله در سواد شب هویدا نباشد، جان آدم گم شده خود را در نور مسیح کاذب نطلبد، جمالی که از ضیاء او شب یلدا سوزن را در میان خاک بتوان یافت انگشت مرده ندهد..." (سنایی)

به ندرت دیده شده است که این شب با شب قدر تنظیر شده است :

او بر دوشنبه و تو بر آدینه

تو لیل قدر داری و او یلدا

                                 (ناصر خسرو)

به عزت شب قدر و شب حساب برات

به حرمت شب آبستن و شب یلــــــــدا

                                   (عطار نیشابوری)

 چندان به  روشنی دل برف سان مناز

بس شب چراغ قدر به یلدا نهاده اند

                                 (؟) 

لیکن در بیشتر اوقات، نزد گویندگان ما، یلدا واژه ای نمادین است که از قبل آن تصویرها و تشبیه ها و استعاره هایی پدید آمده  و که همه لبالب از بار منفی و ناارزشی است.  چنان که در همان قیاس پیش گفته (دو شب یلدا و قدر)  معنی منفی آن (منحوس بودن) را معزی نیشابوری، که چندان به اسطوره های ملی علاقه نشان نمی دهد، چنین آورده است:

ایزد دادار مهر وكین تو گویی

از شب قدر آفرید و از شب یلدا 

زانكه به مهرت بود تقرب مؤمن

زانكه به كینت بود تفاخر ترسا

                            

در ابیات زیر اگر چه مانند ابیات یاد شده بالا،  سیاهی و درازی زلف یار، از حیث زیبایی به یلدا تشبیه شده است، اما در پارادوکسی زیباتر از آن، معنی منفی یلدا در نظر شاعر خودنمایی می کند و گوینده رنج و تعب و فراق و روز سیاه خود را با شب یلدا تنظیر می کند:

تا در سر زلفش نکنی جان گرامی

پیش تو حدیث شب یلدا نتوان کرد

                                 (خواجوی کرمانی)

چه عجب گر دل من روز ندید

زلف تو صد شب یلدا دارد

                                 (ملا محسن فیض کاشانی)

منّت زلف تو طوق گردنم بادا کزو

حال دلها بر تو در شبهای یلدا روشن است

                                (کلیم کاشانی)

بر رخ تو کآفت جان من است

از شب یلــــدا سپه آورده ای

                                (امیر خسرو دهلوی)

شب یلداست هر تاری ز مویت، وین عجب کاری

که من روزی نمی بینم، خود این شب های یلدا را

                                (سلمان ساوجی)  

روزی دل گشت از زلف دراز او مرا

آنچه بر بیمار از طول شب یلدا گذشت

و نیز

می کند زلف دراز تو به دلهای حزین

آنچه با خسته روانان شب یلدا نکند

یا :                                        

شد دام زیر خاک ز گرد و غبار خط

زلفی که بود از شب یلــــــــــدا بلندتر

                                (صائب)

 نظر به روی تو هر بامداد نوروزیست

شب فراق توهرشب که هست یلدائیست

                                (سعدی)

 

زلف از شام یلدا گرفته             

کارم آشفتگی ها گرفته

                               (عارف)

دلم به زلف وی از هر طرف که روی نمود

سیاهی شب یلــــــــــــــــدا ورا  زمام گرفت

                              (قاآنی)

 

 



[ سه شنبه 29 آذر 1390 ] [ 08:58 ب.ظ ] [ عباس باوری ]

[ نظرات() ]


مجله اینترنتی دانستنی ها ، عکس عاشقانه جدید ، اس ام اس های عاشقانه