تبلیغات
~~ وبلاگ شخصی عباس باوری ~~ - تحقیق چیست؟

~~ وبلاگ شخصی عباس باوری ~~


تحقیق، از ریشه « حق » است. حق یعنی آن‌چه كه درست و استوار و ثابت باشد. ریشه اصلی واژه حق، در تمام اشتقاق‌هایش مفهوم ثابت و مطابقت با واقع و استحكام را دارد.
احقاق و تحقیق یك امر، یعنی چیزی را ثابت و استوار ساختن، درستی چیزی را به اثبات رساندن، «حق» بودن مطلبی را آشكار ساختن و به عبارتی: شناخت « هست » ها. تحقیق، یك تلاش فكری و علمی برای « یافتن» مطلب درست و حق، و « ارائه » و « اثبات » آن است.
طبیعی است كه در زمینه‌های مختلف نظری و فكری و تاریخی و ادبی و علمی و ... حق بودن مطالب، به معنای مطابق با واقع بودن آن‌ها در هر یك از زمینه‌هاست و تحقیق، طبق این مفهوم، در ابعاد مختلف یاد شده، مفهوم پیدا می‌كند.
جست و جوی منظم و تلاشی كه بر مبنای علم و استدلال و شواهد و منابع، انجام می‌گیرد تا نظریه‌ای اثبات گردد و نكته‌ای كشف و بیان شود، « تحقیق » است. هر چیزی می‌تواند برای انسان، موضوع تحقیق باشد، چه عقلی چه حسی، چه جزئی چه كلی، آن‌چه در حوزه‌های و دانشگاه‌ها به عنوان نگارش رساله تحقیقی و پایان نامه متداول است، نمونه روشنی از یك تحقیق است و البته هر چه شیوه كار و معتبر بودن منابع و نوآوری‌های علمی و سلیقه در تدوین بیشتر مراعات شده باشد، ارزش آن افزون‌تر خواهد بود.


تحقیق میدانی و كتابخانه‌ای
گاهی پژوهشی كه برای یافتن و اثبات چیزی انجام می‌گیرد، در میدان گسترده اجتماع و با كاوش نمونه‌های عینی است و با تفحص و استقراء در محیط بیرون و روی افراد و اشیاء و پدیده‌های خارجی انجام می‌گیرد. نام آن « تحقیق میدانی » است و محقق باید بگردد و با دیدن و شنیدن، مطالب را كشف كند. معمولاً تهیه گزارش پیرامون وقایع یا موضوعات اجتماعی و علمی و مسایل حسی و تجربی و كاربردی، از این راه انجام می‌گیرد.
گاهی پژوهش در كتاب‌ها، اسناد، منابع و آراء و نظریات و در فضای محدود كتابخانه شكل و انجام می‌گیرد. نام این نوع، « تحقیقات كتابخانه‌ای » است و از منابع مكتوب استفاده می‌شود. اما نتیجه هر یك از دو شیوه یاد شده، به صورت مقاله یا كتاب، عرضه می‌گردد و اصول نگارش بر محصول كار تحقیقی حاكم است.


فرق تحقیق و تألیف
تألیف از ریشه « الفت » و به معنای پیوندزدن، به هم آمیختن، گردآوری مطالب متناسب با هم در یك مجموعه است و معمولاً نیاز به تتّبع و كاوش و دقت و حوصله دارد. گرچه در عرف رایج، معمولاً تألیف و تحقیق را و مؤلف و محقق را به جای هم به كار می‌برند، ولی میان محقق و مؤلف تفاوت بسیار است.
مؤلف، صرف گردآورنده مطالبی از جاهای مختلف و تنظیم كننده مطالبی است كه با تتبع و پژوهش به دست آورده است، اما محقق، از اندیشه‌ای نقّاد و دیدگاهی عمیق برخوردار است و « صاحب نظر » است و كارش تنها جمع آوری مطالب از منابع مختلف نیست (كه این كار از بسیاری برمی‌آید ) بلكه اندیشمندی است كه نظریه‌ای را با برهان و دلیل، اثبات یا رد می‌كند، یا مطلبی جدید كشف می‌نماید، یا مطلب كشف شده‌ای را تكمیل می‌كند، یا چیزی را كه به صورت نظریه بوده است به اثبات می‌رساند. « نظریه پردازی » و اثبات آن نیز ذهنی قوی و شیوه‌ای محققانه می‌طلبد.
البته تتبع و كاوش، مقدمه تحقیق می‌تواند قرار بگیرد و محقق، بر مبنای « یافته‌ها » می‌تواند نظر بدهد.


روش تحقیق
منظور از روش در تحقیق، ارائه مهارت‌ها و تجربه‌هایی است كه دست‌یابی به هدف را آسان‌تر و عملی‌تر می‌سازد و با صرف وقت كمتر، نتایج بیشتری به دست می‌آید. این نكته، در كلّیه روش‌ها مطرح است. یعنی هر كاری بر مبنای «روش»های برگرفته از تجربه‌ها و موفقیت‌ها انجام پذیرد، تضمین بیشتری برای بهره دهی آن خواهد بود و افرادِ «‌دارای روش» موفق‌ترند و مبتدیانی كه با روش افراد موفق آشنا می‌شوند، زودتر به نتیجه می‌رسند.
وقتی « روش تحقیق » گفته می‌شود، دو نوع مطالب و نكات، قابل طرح است:
1- آن‌چه به « تحقیق » به شكلی عام و كلی مربوط است.
2- آن‌چه به « تحقیق اسلامی » مربوط می‌شود.
در بخش اول نكاتی مورد نظر است كه در هر كار تحقیقی و پژوهشی، در هر موضوعی به كار می‌آید و رعایت آن‌ها لازم و مفید است. چه دینی، چه غیر دینی، چه اسلامی چه غیر اسلامی، حتّی در تحقیقات جغرافیایی، آماری، اقتصادی، روان‌شناسی و تربیتی، طبیعی و باستان شناسی و ... كاربرد دارد. این بخش نیز خود دو گونه است:
1- مطالبی مانند فیش برداری و ...
2- مطالبی كه اختصاص به هر یك از علوم دارد مانند روش تحقیق در ریاضی یا جامعه شناسی یا ادبیات یا فقه كه هر كدام روش خاصّ به خود دارد. در اصطلاح به یكی روش و دیگری روش‌مندی گفته می‌شود.
در بخش دوم، نكاتی مطرح است كه برای یك فرد محقق و پژوهش‌گر درباره مسائل اسلامی و معارف دینی و رهاوردهای وحی، ضروری است.
تحقیق عام
نكات و مراحل مربوط به تحقیق در هر زمینه‌ای به صورت عام را می‌توان چنین برشمرد:
1- موضوع و سوژه تحقیقاتی
ابتدایی‌ترین كار، تعیین موضوع است، محقق باید قبل از شروع كار تحقیقی، بداند كه در جست وجوی چیست و موضوع پژوهش و محدوده آن كدام است؟ و چه ابعادی دارد؟ مناسب است كه پژوهش‌گر، در انتخاب موضوع به نكات زیر توجه كند:
الف ـ علاقه و اشتیاق به موضوع
ب ـ میزان توانایی خود در زمینه موضوع تحقیق
ج ـ سودمندی آن برای جامعه، مثمر ثمر بودن و رفع نیاز
د ـ قابل تحقیق بودن موضوع و میزان منابع موجود و لوازم پژوهش، تا تحقیق او نیمه تمام نماند
ه ـ محدود بودن دامنه موضوع، به خصوص اگر محقق تازه كار است، تا از عهده جمع و جور كردن و به پایان رساندن آن برآید و در نیمه راه رها نكند.
2-  ریزتر كردن عناوین موضوع
هر موضوع كلی،‌ قابل تقسیم به اجزا و محورهای كوچك‌تر و مشخص‌تری است كه كار پژوهش را آسان‌تر می‌كند. محوربندی یك موضوع، هم ذوق و ابتكار می‌خواهد و هم معلومات عمومی و آگاهی‌های خاصّ آن موضوع. عناوین ریز یك موضوع، هرچه بیشتر افزایش یابد، به شناخته‌تر شدن ابعاد مختلف آن موضوع كمك می‌كند.
3- طرح تحقیقاتی
منظور، داشتن برنامه و طرح، برای مرحله اجرایی یك تحقیق است؛ یعنی هم مشخص ساختن كیفیت و سبك و محدوده كار و نقطه شروع و پایان، و هم منظور داشتن هدف و نتیجه. در ذهن باید ترسیم شود كه می‌خواهیم چه كنیم و با طی چه مراحلی به نتیجه گیری نزدیك شویم.
4- آشنایی با كارهای انجام شده
این كار، هم جلوی دوباره كاری را می‌گیرد، هم كار انسان را قوی‌تر و همه جانبه‌تر می‌سازد و هم محقق را از تجارب گذشتگان بهره‌مند می‌كند. البته در كارهای تحقیقی ابتكاری كه سابقه نداشته،‌ آشنایی با كارهای مشابه و انجام شده قبلی معنی ندارد. پس درباره هر موضوعی كه تحقیق می‌شود، باید از نمونه‌های قبلی كار درباره آن با خبر بود؛ مثلاً آن‌كه درباره « قیام مختار » یا « نهضت مشروطیت » یا « ویژگی‌های زبان فارسی » و ... می‌خواهد تحقیق كند، باید كتب و مقالات و منابع مربوط به آن را كه دیگران نگاشته‌اند ببیند.
5- مأخذ شناسی
درباره هر موضوعی، منابع مهم و مأخذ دست اول و جامعی وجود دارد كه از اطلاعات معتبر و قابل استناد برخوردار است. محقق باید منبع شناس باشد و با كتاب‌های مرجع آشنایی داشته باشد. چه منابع كهن و قدیمی، و چه منابع جدید. بعضی از كتاب‌ها به عنوان منابع « رابط » و « هادی » مورد استفاده‌اند؛ یعنی پژوهش‌گر را به منابع اصلی‌تر متصل می‌كنند، مثل فهرست‌ها، نمایه‌ها، كتاب‌شناسی‌ها و مقاله نامه‌ها.
«كتاب مرجع » كتاب‌هایی است با ساختاری منظم و فصل بندی و تدوین حساب شده كه در زمینه‌های مختلف علمی، ادبی، تاریخی، اجتماعی و ... آگاهی‌های فوری و دقیق به ما می‌دهد. كتاب‌هایی از نوع: اطلاعات عمومی، دایره المعارف‌ها، واژه نامه‌ها، زندگی‌نامه‌ها، سال‌نامه‌ها، فهرست‌ها، نمایه‌ها، راهنماها، منابع جغرافیایی، فهرست مقالات، كتاب‌نامه‌ها، كتاب‌شناسی‌ها و ... از كتاب‌های مرجع محسوب می‌شود.
مأخذ، هم به صورت كتاب و نوشتجات می‌تواند باشد، هم منابع زنده، یعنی محققان و صاحب نظران و آگاهانی كه در موضوعات مختلف، معلومات دقیق و ارزنده‌ای دارند، اینان هم از مأخذ ما در امر تحقیق می‌توانند به حساب آیند. « منابع غیر كتابی » نیز مأخذ پژوهش به حساب می‌آید، همچون تصویرها، مواد دیداری و شنیداری، فیلم‌ها، نوار ویدئو و اسلاید، نوار ضبط صوت، میكرو فیلم و ... انسان‌های محقق و صاحب نظر نیز به نوعی منبع غیركتابی محسوب می‌شوند.
به علاوه، محقق باید ارزش و اعتبار منابع مختلف را مورد توجه قرار دهد و از ده‌ها منبع مختلف پیرامون موضوع، بداند كه كدام‌یك معتبر و كدام فاقد ارزش و اعتبار است؛ نویسنده فلان كتاب چه فكری و روشی داشته و امثال این‌گونه آگاهی‌ها، كه به نتیجه گیری از مطالب یك كتاب منبع هم مربوط می‌شود و روی آن تأثیر می‌گذارد. [1]
6- كشف پیوسته وکلیدی
در مسائل تحقیق، اگر ذهن محقق بتواند موضوعات مختلفی را كه به هم مربوط می‌شوند، بشناسد و رابطه آن‌ها را با هم مورد توجه قرار دهد، در بازدهی تحقیق موفق‌تر خواهد بود؛ مثلاً كسی كه می‌خواهد درباره « تخت سلیمان » تحقیق كند، برخوردش با موضوعاتی هم‌چون: انبیا و معجزه هم خواهد بود.

منبع :

http://www.andisheqom.com

.......ادامه دارد

[1] در زمینه شناخت منبع پیرامون موضوعات مختلف از جمله ر.ك: « راهنمای پژوهش »، جواد محدثی، كه كتاب شناسی منابع، معجم‌ها، دایره المعارف‌ها و كتاب‌های راهنماست، ناشر: دفتر تبلیغات اسلامی، قم



برچسب ها:تحقیق چیست، فرق تحقیق و تألیف، روش تحقیق، موضوع و سوژه تحقیقاتی، طرح تحقیقاتی، مأخذ شناسی، كشف پیوسته وکلیدی،

[ شنبه 1 مهر 1391 ] [ 12:18 ب.ظ ] [ عباس باوری ]

[ نظرات() ]


مجله اینترنتی دانستنی ها ، عکس عاشقانه جدید ، اس ام اس های عاشقانه