تبلیغات
~~ وبلاگ شخصی عباس باوری ~~ - انتخاب موضوع در تحقیق ادبی (1)

~~ وبلاگ شخصی عباس باوری ~~


انتخاب موضوع در تحقیق ادبی

 

 

تحقیق در اصل جستجوی قانونمندی است که در ذهن محقق شکل می‌گیرد (۲۵: ۶) و در بدو امر به دوشاخه مجزا از هم دسته‌بندی می‌گردد:

۱-تحقیقاتی که در آنها نوجویی و ابتکار وجود دارد و محقق در جستجوی کشف نکاتی است که بر دیگران پوشیده بوده است.

۲-تحقیقاتی که دیگران در آن مینه فعالیت کرده اند، اما فعالیت آنان جنبه اجمالی و اختصار دارد و پژوهشگر می خواهد موضوعاتی را که سایر محققان بررسی کرده اند با شرح مفصل تری بیان نماید. (35:2)

بدین گونه درمی‌یابیم که  اساسی‌ترین عامل موفقیت یک تحقیق درگرو چگونگی انتخاب موضوع است، زیرا گزینش موضوع،  نخستین گام درراه تحقیق و نگارش به شمار می‌رود. (۷۰: ۵)

برای انتخاب یک موضوع مناسب، جالب و آگاهی‌بخش باید کوشید  در رابطه به آنچه در معرض مطالعه و توجه ما قرار دارد، ذهنی حساس و تأثیرپذیر داشته باشیم، بنا بر آن هر شخصیت و متن ادبی‌ای که برای مدتی ذهن یک محقق ادبی را به خود مشغول ساخته است، (۵۹: ۱) درصورتی‌که پاسخ درست و همه‌جانبه‌ای به پرسش‌های ذیل داده بتواند، به‌احتمال‌قوی میتواند موضوع مورد پژوهش  برای او باشد:

۱-آیا موضوع مورد علاقه وی می باشد؟

۲-آیا موضوعی را که وی عنوان می کند ارزش تحقیق را دارد؟

۳-به کدام منابع باید مراجعه نماید؟

۴-آیا وی توان آن را دارد که این کار را به فرجام برساند؟

۵-برای چه کسانی می‌نویسد؟

بدین ترتیب در وهله نخست انتخاب موضوع به زمینه تخصصی و مجموعه جهان‌نگری پژوهنده وابستگی دارد و لازم است در عرصه‌ای که نسبت به آن آشنایی دارد و در حدود امکانات و فرصت، یک موضوع بکر و درخور پژوهش را با توجه به موارد ذیل برگزیند:

 

 الف- داشتن اختیار تحقیق:

چنانکه گفته آمد، انتخاب در پژوهش ادبی کار ساده‌ای نیست زیرا پژوهنده  برای انجام یک تحقیق ادبی بکر و تازه باید دانشی گسترده داشته باشد. از همین رواست که پژوهشگران نو کار در انتخاب موضوع پژوهش گرفتار مشکل می‌شوند و در بسیاری از موارد به سایر محققان رجوع می‌کنند تا در انتخاب موضوع ایشان را رهنمایی کنند. درصورتی‌که این شیوه خطرهای فراوانی برای او پدید می‌آورد؛ زیرا در اکثر مواقع محققان موضوعاتی را به آنان پیشنهاد می‌کنند که با علایق واقعی‌شان همساز نیست، ازاین‌رو در کار تحقیق دچار خطا و لغزش می‌شوند و به‌ندرت از عهده انجام درست آن بر می‌آیند. پس نخستین محققان تازه‌کار این است که در تحقیقات خود اختیار را به دیگران ندهند و خود در پی مطالعات و توجه به آثار پژوهشگران پیشین به نکته‌ای تازه برسند. باید به موضوع‌هایی گوناگون بپردازند و درباره آن‌ها مطالعه کنند تا برایشان روشن شود چه موضوعی موردعلاقه آن‌ها است و علاقه‌مند به تحقیق در آن زمینه می‌باشند.

نکته قابل‌یادآوری دیگر در زمینه این است که  پژوهندگان نو کار با موضوعاتی از پیش تهیه‌شده – که بااستعدادهایشان سازگار نیست هرقدر هم زحمت بکشند طبعاً نخواهند توانست حق مطلب را ادا کنند- روبه‌رو نمی‌شوند؛ بلکه موضوعاتی را انتخاب خواهند کرد که خود آن‌ها در جریان مرور مباحث مختلف ادبی به آن رسیده‌اند.

همچنین این حس عمیق را در آنان زنده می‌کند که مسابقه فشرده و سخت میان آنان و دیگرانی که با این‌گونه پژوهش‌ها سروکار دارند درخواهد گرفت؛ و  حس می‌کنند که ممکن است به خواندن تنها اکتفا نکنند بلکه همه کوشش خود را به کار برند که آنچه را می‌خوانند دریابند؛ و تا آنجا که می‌توانند به عمق اندیشه‌هایی که پیشینیان به آن نرسیده و در پژوهش‌هایشان ذکر نکرده‌اند برسند.

در ضمن، محقق تازه‌کار، خود را برای رهایی از بندگی افکار محققان گذشته و پا نهادن به حریم آزاد بحث آماده ساخته و مانند دستگاه فوتوکاپی آثار محققان گذشته را بدون هیچ نقد و جرح‌وتعدیلی تکرار نمی‌کند بلکه دارای اندیشه‌ای آزاد خواهد بود و ویژگی‌ها و دیدگاه‌های خود را داشته به‌طورجدی می‌خواهد در اندیشه و رأی با دیگر پژوهندگان سهیم شود. از خطرناک‌ترین حالت‌ها  این است که پژوهنده و محققی زندگی علمی‌اش را با بدون استقلال فکری آغاز نماید، زیرا این دنباله‌روی از ویژگی‌های همیشگی آثارش خواهد شد و پس‌ازآن نخواهد توانست به معنای واقعی کلمه (محقق) شود؛ تا جایی که مهر دنباله‌روی از دیگران بر او می‌خورد و هیچ‌گاهی وجود واقعی خود را حس نمی‌کند. (13:4)

 

ب- تعریف نمودن محدوده زمانی:

برای اینکه گام‌های پژوهشگر ادبی استوار باشد شایسته است دوره موردنظر، مکان یا منطقه و سایر ویژگی‌ها و جوانب گوناگون مربوط به پژوهش را برای خود تعریف کند؛ مقصود از دوره فاصله زمانی است که قرار است موردپژوهش قرار گیرد. بر پژوهنده و محقق لازم است وضع خود را در برابر آن دوره مشخص نماید و جنبه‌ای خاص یا شخص  معینی را به‌عنوان موضوع پژوهش  برگزیند؛ ولی اگر تمامی یک دوره را موضوع بحث بگیرد، رشته کار از دستش بیرون خواهد رفت (۱۳: ۴) زیرا محدوده زمانی‌اش گسترده است؛ حتی اگر فرض کنیم دوره سامانی‌ها  را که ازنظر تعدد سخنوران گستردگی دوره‌های بعدی را ندارد برای پژوهش انتخاب کند به‌زودی خود را در جنگل‌هایی انبوه خواهد یافت که از کمی تجربه راه خلاصی از آن را هم نمی‌داند چون مجبور است تاریخ  دوره‌های قبل و بعد از ظهور دین مقدس اسلام را در کشور بررسی کرده شئون زندگی اجتماعی اقتصادی فرهنگی؛ دینی آن را مطالعه کند همچنین باید تاریخ زبان فارسی‌ها و لهجه‌های آن را چه در قدیم و چه در عصر سامانی بداند و نیز در روایت تدوین  و شناخت ویژگی‌های شعر این دوره و دوره‌های قبل از آن و شاعران زبردست  این دوران و خصوصیات هنری هریک تعمق کند. این‌ها زحمتی است سنگین که بهتر است پژوهشگران نو کار در نخستین کارهایش چنین باری را  بر دوش خود نگذارد. باید از میان موضوعات متنوع  یک موضوع را که قبل از وی کسی به سراغ آن نرفته باشد، برگزیند؛ مثلاً شاعری مانند رابعه یا رودکی  یا شهید را انتخاب کند. حتی برای اینکه تحقیقش دستاوردهای تازه ارائه کند باید در بحث از یک شاعر نیز مباحثی را برگزیند که کسی قبل از وی به آن نپرداخته است. به‌عنوان نمونه اگر رابعه بلخی را انتخاب کرد مبحث عشق را در شعر او دنبال نماید.

بنا ضروری است که پژوهشگر تازه‌کار سراغ پژوهش‌هایی همه‌جانبه درباره دوره‌های مختلف نرود و به پژوهش درباره  شخصیتی معین یا وجهی خاص و جنبه‌ای محدود و تنگ از یک دوره اکتفا کند. هرچه دایره موضوع تنگ‌تر باشد بیشتر شایسته بحث و تحقیق است.

 

ج- تعریف نمودن محدوده  مکانی:

همچنان که در انتخاب محدوده زمانی موضوع پژوهش باید احتیاط کرد درباره گستره مکانی  محدوده جغرافیایی موضوع پژوهش باید احتیاط کرد. درباره گستره مکانی و محدوده جغرافیایی موضوع نیز باید محتاط بود که البته گاه پژوهشگران تازه‌کار دراین‌باره نیز دچار خطا می‌شوند.  (۱۳: ۴) طبیعی است که تحقیق درباره پهنای گسترده مانند سرزمین بلخ یا هرات از جنبه‌هایی که گاه اساسی هم است دچار نقص خواهد شد زیرا توان پژوهشگر به‌ویژه اگر در آغاز فعالیت عملی‌اش باشد محدود است. او بخواهد یا نخواهد ناگزیر است از نظریات محققان پیش از خود کمک بگیرد و به‌ناچار تبدیل به کسی می‌شود که فقط حاصل تفکر و تحقیق گذشتگان را بدون اینکه بتواند مطلب مهمی به آن بیفزاید بازنویسی می‌کند. به‌عنوان‌مثال درباره بلخ چاره‌ای جز انتخاب یکی از دوره‌های تاریخ آن نیست مثلاً اوضاع ادبی بلخ در دوره سامانیان و یا

 ادامه در بخش دوم




[ چهارشنبه 7 شهریور 1397 ] [ 03:37 ق.ظ ] [ عباس باوری ]

[ نظرات() ]


مجله اینترنتی دانستنی ها ، عکس عاشقانه جدید ، اس ام اس های عاشقانه